KONPOZISION ÉPI DÉTÈMINAN APRÉ’Y :

ÉPI OBEN SAN TIRÉ ?

 

a- « pié mango-vè tala », oben « pié mango-vè-tala » ?

 

(…) « Quand on doit noter la séquence correspondant au français « la prune de cithère », si le nom de ce fruit est noté avec des traits d’union, il est convenu de supprimer le deuxième. On a donc prin-sitè a et non *prin-sitè-a, recours qui, au lieu d’alléger les procédures, les alourdit, devenant par là même source de complications. »

Jean Bernabé, Obidjoul, Le teneur, 2013, p 44-45

I ka rézimé lespérians Estanda I GEREC.

 

Za ni an labitid, za ni an pratik ; ek labitid-tala, pratik-tala, ka pran dapiyan dépi asou Estanda I GEREC ; Estanda 2 tjenbé larel-tala ; Konsit-la ka tjenbé menm larel-la.

 

b- « kochon planch lan, kochon planch tala, kochon planch mwen an », oben « kochon planch-lan, kochon planch-tala, kochon planch-mwen-an » ?

Konpozision-an (san tiré) ka riprézanté an sel menm bagay. Twazékant, nan fom-li, i ka sanblé pliziè mo. Pou lianné détèminan-an épi’y, es fok gadé sans-lan oben gadé pito zafè ni pliziè mo ? An vré, sé doukou-a ki ka pèmet nou konprann wol sé diféran mo-a.

Nou tonbé dakò pou di nou pa ka mété tiré ant dènié mo konpozision-an épi détèminan-an. Poutjipas* :

- lè nou ka mété tiré-a ant dènié mo konpozision-an épi détèminan-an, nou ka chanjé sans kout pawol la (sans esprésion-an).

« kochon planch lan » : la, nou ka palé di an ras kochon.

« kochon planch-lan » : la, nou ka palé di an planch ki té ké ni an kochon (le cochon de la planche).

- za ni an labitid, za ni an pratik ; ek labitid-tala, pratik-tala, ka pran dapiyan dépi asou Estanda I GEREC ; Estanda 2 tjenbé larel-tala.

 

« Le mot /bet a fé/ est un mot composé dont les éléments sont séparés par des blancs graphiques. L’élément central de ce mot composé, à savoir /bet/, est séparé du déterminant par d’autres mots qui lui servent d’expansion. On ne peut donc avoir de trait d’union. »

Jean Bernabé la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 44-45

 

Konsit-la ka kontinié pran dapiyan asou analiz-tala.

- lekti-a ké pi flouz piski ké ni mwens chaj pou zié-a.

- Sa ka mété nou opi pré sa dot kréyol ka fè.

 

 

 

ANLÉ FOM KÒTÉ

(fom épi kò : veb + kò + ponon)

Konsit septanm 2024 + Komision réglaj (mas 2025)

 

1- Kò-mwen 

Isi-a, nou ka palé di kò fizik la. « Mwen », sé yonn anpami sé ponon pèsonnel la nou ka sèvi kom détèminan pou matjé an posésion. Nou ka sèvi an tiré (oben an lapostwof pou : kò’w, kò’y) pou lianné yo épi non-an.

Gadé nan podiksion G I, G II, ek adan Ranboulzay 2 p 36 tou.

 

Kontel : kò-mwen plen mak - Man ni anlo mak anlè kò-mwen (nou pé mété an pati kò-a tou laplas kò : bra-mwen plen mak)

 

Mi lis sé ponon pèsonnel la nou ka sèvi pou matjé an posésion :

- mwen (kò-mwen)

- ou, dèyè an non ka bout épi an konsòn (fos-ou)

- 'w, dèyè an non ka bout épi an vwayel (kò’w)

- li, dèyè an mo ka bout épi an konsòn (lanng-li)

- 'y, dèyè an mo ka bout épi an vwayel (kò’y)

- nou (kò-nou)

- zot (kò-zot)

- yo (kò-yo).

 

« La version 2 standard remplace le trait d’union, marqueur de détermination possessive par /’/ chaque fois que l’on a affaire aux éléments /y/ ou /w/. Cela constitue une pratique dont l’automatisme est garant de facilité d’emploi. On aura donc :

zié’y « ses yeux »

zié’w « tes yeux »

kò’y « son corps » ou (en martiniquais) réfléchi (se, soi)

kò’w « ton corps » ou (en martiniquais) réfléchi : « te, toi ».

(…) Cela conduira, certes, à une différence de traitement avec les cas où les pronoms sont autres (…) Mais cette différence n’entraîne pas de difficulté particulière. C’est même plutôt un gain, en raison de l’automaticité. »

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 112-114

 

 

2- Lè nou pa anlè kò fizik la, kivédi lè nou adan an sitiyasion éti sijé-a ka fè an aksion asou kò’y menm.

Kontel : Nou la ka pozé kònou anlo keksion.

Adan sitiyasion-tala, « mwen » sé yonn anpami sa yo ka kriyé ponon pèsonnel réfléchi (Ponon kòté).

Pou fòmé yo, nou ka kolé «  kò «  douvan sé ponon pèsonnel la, sof pou « kò’w » épi « kò’y », dépi Estanda 2 GEREC, éti nou ka sèvi an lapostwof.

 

Mi lis sé ponon-tala :

Estanda 1 GEREC : kòmwen - kòw - kòy - kònou - kòyo - kòzot

Jean Bernabé, Fondal-natal, vol 2, L’Harmattan, 1983, p 919.

Pierre Pinalie, Jean Bernabé, grammaire du créole martiniquais, L’Harmattan, 1999, p 26.

Estanda 2 GEREC : kòmwen - kò’w - kò’y - kònou - kòyo - kòzot

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 113, p 93 (lin 2 pg 3)

Jean Bernabé, Ecriture, lecture et facture lexicale du créole Ranboulzay 2/Révolution 2, L’Harmattan, 2017, p 33 (nota bene), p 59 [lin 6 pg 2 + lin 1 pg 3 + lin 2 dènié pg ; men p 60, 2em pg, lin 16 (pétet an fot frap ?)]

 

Twazékant, nou ka jwenn tou :

kò mwen - kò nou - kò yo - kò zot …

Yo ka woulé menm parey reg-la nou ka sèvi pou détèminan nan sé sitiyasion diféran tala : fanm-tala, fanm tala)

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 44

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions p 93 (pg 6, lin 9), p 94 (pg 3, lin 3), + koumansman p 65

Robert Damoiseau, Eléments de grammaire comparée Français-Créole, Ibis Rouge Editions, p 58

 

Nou ka jwenn tou (kay Afarel Confiant)

kò-mwen - kò-nou - kò-yo - kò-zot

Isi-ya, pa ni pies diférans épi manniè nou ka fè pou matjé an posésion.

 

Pou fom kòté (forme pronominale réfléchie), konsit-la ka pran dapiyan asou Estanda I épi II pou tjenbé an altènans ant dé manniè-tala : kolé oben dékolé san tiré. Kontel : kòyo oben kò yo...

 

 

ANLÈ PONON POSÉSIF

Mi lis sé ponon-an :

- Estanda 1 GEREC :

ta mwen - ta’w - ta’y - ta nou - ta yo - ta zòt

Jean Bernabé, Fondal-natal, vol 2, L’Harmattan, 1983, p 914-916.

Robert Damoiseau, Eléments de grammaire comparée Français-Créole, Ibis Rouge Editions, p 61.

 

- Estanda 1 GEREC : tamwen - taw/ta’w - tay/ta’y - tanou - tayo - tazot/tazòt

Jean Bernabé, Grammaire créole, Fondas kréyol-la, L’Harmattan, 1987, p 63.

Jean Bernabé, Pierre Pinalie, Grammaire du créole martiniquais en 50 leçons, L’Harmattan, 1999, p 28.

- Twazékant, nou ka jwenn tou :

° ta nou (nan an sitasion Monchoachi)

Raphaël Confiant, Dictionnaire créole martiniquais-français, Ibis Rouge Editions, 2007, p 1275

° ta mwen/ta-mwen - ta’w - ta’y - ta nou/ta-nou - ta zot/ta-zot - ta yo/ta-yo (nan awgiman Jean BERNABE ka sèvi pou pa mété tiré lè ni pliziè détèminan yonn dèyè lot)

Jean Bernabé, Obidjoul, Le teneur, 2013, p 103, p 105

 

Pou fòmé yo, nou ka sèvi ta (lonjè*/démonstraktif) douvan sé ponon pèsonnel la.

Es « ta » pa ni, nan sèten doukou an valè prépozision, toukon « ba » épi « pa ». « Ba » ka fè veb oben prépozision ; « pa » ka fè prépozision oben non ; « ta » té ké prépozision oben ponon (toujou sonjé sé « ta » nou ka jwenn adan « tala/taa ». Kontel :

La ni dé liv, liv-tala sé ba mwen. / La ni dé liv, liv-tala sé ta mwen. (Il y a deux livres, celui-ci me revient/m’est destiné.) Isi-ya, « ta » ni valè an prépozision.

Twazékant, nou sé pé transbòdé : Il y a deux livres, celui-ci est le mien. Isi-ya, « ta » ni valè an ponon pou matjé an posésion.

Kidonk, ni an menm-parey* (annaloji) ant « tala » épi « tamwen » : ta, sé zélonn-lan* ki ka pèmet fè « tala/taa/taha », « oben tamwen, tazot »…

Mi dé èzanp pawol ka suiv menm larel-la :

Adan jé ney (agat), ni an reg ka di : « mawo ped ta » oben « mawo pa ped ta ». Isi, « ta » sé konmen agat ou genyen, kivédi « ta » ni an valè pou di agat ou ni. (valè-a fizik).

« Ou ped ta’w la » : menm-parey, men valè-a ka fè zimaj (métafò).

« Mi ta’w, mi tamwen. » : pou palé di kadans maché an madanm.

Konsit-la ka popozé tjenbé an altènans ant dé manniè-a ki pi kouwan dépi Estanda 1 GEREC : kolé (tamwen …) oben dékolé san tiré (ta mwen…), èzanté/sof pou ta’w/ta’y.

Kidonk : tamwen/ta mwen - ta’w - ta’y - tanou/ta nou - tazot/ta zot - tayo/ta yo

Nou pé ni tou désèten fom kon : sa ki tanmwen/tan mwen, sé tannou/tan nou ...  

Gadé bien !

- pa ta… : ridjokaj posésion-an → Pa tamwen/ta mwen

- Pawol tibwa : « Sa ki ta’w sé ta’w, sa ki pa ta’w pa ta’w, pa papa’w sé pa papa’w, pa papa’w sé pa ta’w, pa papa’w pé pa’w. »

Pawol-la ka bout épi sé mo gogo tala (ek lékriti-a ka chanjé) : « pa taw paw, pa taw paw, paw pa taw. »

 

 

ASOU SÉ GRAN NONM-LAN

Lè nou ka matjé yo épi let, sé gran nonm-lan ka fòmé mo konpozé. Nou ké annalizé yonndé anpami yo pou montré sa.

a-1 pou 19

Diset / Dizuit / Diznef / Disnef : Sa nou ka òsèvé lè nou ka annaliz sé mo-tala ?

- « Diset » : « s » ka maché kon an dapiyan pou pononsé « diset ». « S » -la sé fontiè mo-a. « Set » sé an kantité ka vini anlè « di-dis ». « Di-dis » sé baz-la k’ ka siyifié valè klasifikasion-an : dizenn. « Set » ka tonbé adwet « di-dis ». « Diset » sé an mo dé silab. Nou ka kolé baz-la épi rajou-a. 

Désèten moun ka di « disset ». Dapré nou, sé an manniè di ka bòdé bò pononsiasion fransé a. Sa té ké an bel trablati pou matjé « disset ».

- « Dizuit » : adan « dizuit », nou ka tann « di-diz » épi « uit ». « Z » -la sé an let ka fasilité flouzans pononsiasion mo-a. « Z » sé an konsòn son klè. « Di-diz » sé baz-la ka siyifié valè klasifikasion-an : dizenn. « Uit » ka tonbé adwet baz-la. Sé an kantité rajouté. Nou ka kolé baz-la épi rajou-a.

- « Diznef » : adan « diznef », nou ka tann « diz » épi « nef ». « Diz » sé an vayant « dis » agoch « nef ». « Nef » ka ouvè épi an konsòn « son nen klè » [nasale sonore (voisée)]. « Z » sé an konsòn son klè tou. La ni an amonizasion son. « Diz » sé baz-la nou ka mété « nef » anlè’y la. « Nef » ka tonbé adwet baz dizenn lan. Nou ka kolé baz-la épi rajou-a.

Sé twa mo-tala sé twa mo konpozé ka fè blok (fèmen) adan mod nou ka matjé yo. Sé twa ka pòté twa silab.

 

b- Dizenn

Swasanndis / Katrèven / Katrèvendis

- « Swasanndis » : « Swasann » sé an vayasion « swasant » lè i ka tonbé agoch « dis ». « T » épi « n » sé dé konsòn son klè. Twazékant, « n » sé an konsòn son klè an nen. « N » ka mayé épi « an » ki sé an voyel son an nen. « Ann » sé an krey son an nen. « T » sé an let son soud. (dentale). « Swasann » sé klasifikasion nan dizenn. Sé li ki baz. « Dis » sé an rajou anlè « swasann ». « Dis » ka vini adwet baz-la. Nou ka kolé baz épi rajou.

 

- « Katrèven » : Mo konpozé tala ka fè nou dékouvè an lot prensip. « Ven » sé baz-la. I ka tonbé adwet « katrè ». Annou pa pran « è » pou « é ». Nou sé pé ni « katven » ; désèten moun ka di « katreven ». Sa sé an mak délarélay. Isi-ya, « è » ka siyifié pasay « e » lanng fransé a an lanng kréyol-la. « Katrè » ka vini agoch « ven ». Agoch i agoch sé ki i ka plizifié (mitipliyé) baz-li. « Katrèven » sé ven kat fwa. Annou pa pran « vennkat » pou « katrèven ».

Òsèvasion !

Mètè anlè ka vini adwet baz-li : « venndé »...

Plizifiè/mitipliyè ka vini agoch : « katrèven »...

Nou ka kolé ki plizifiè ki métè anlè épi baz-yo.

« Katrèvendis » : Mo konpozé tala ka ba an bel enday pou wè sa bien. Baz-la sé « ven ». « Ven » sé an klasifikasion dizenn. La, nou ka wè baz mo-tala ni an doub kabi (énèji). Baz-la pitjé agoch kon adwet. Sa nou ja di ya ka maché. « Katrèven » sé an plizifiè, kifè i ka vini agoch « ven ». « Dis » sé an métè anlè, kifè i ka vini adwet baz-li, « ven ». « Ven » sé souch. « Katrè » sé agoch souch. « Dis » sé adwet souch.

Òsèvasion !

Nou ka kolé ki plizifiè ki métè anlè épi baz-yo.


Déwoulé dizenn

Ventéyen / Swasantéwonz / Katrèventéyen

Nou chwézi sé twa mo konpozé tala prapot « é » ki adwet baz mo konpozé a. Adan sé twa mo-tala, « é » sé an jwentè ka mété an ti kantité anlè baz-la. « T » ka lianné-flouzé « ven » épi « é ». Mèyè sé an léritaj lanng fransé a.

Si « é » ka mété an ti kantité anlè baz-la, i ka mété ti kantité-taha anlè tousa ka ba baz-la kabi agoch, kidonk anlè « swansant » épi « katrèven ». « è » sé an jwentè ka mété anplis, ka mété anlè*. (conjonction de coordination à valeur additive/ cumulative). « é » ni fos-li a li yonn an lanng. (autonomie référentielle). Nou za di fok pa nou sé pran « è » pou « é ».

- « Ventéyen » : adan nonm konpozé tala, « ven » sé baz-la. Sé klasifikation dizenn. « Yen », ki sé an vayasion anba lopsion* (conditionnée) « en-in- yonn-yann, an, ansel ». « Y » adan « yen » ka mété flouzans adan manniè li ek pononsé mo-a. La nou pé di « ven » sé souch-la (baz-la) épi « yen » sé ti kantité-a ki anlè baz-la. « Yen » adwet baz-li. Nou ka kolé baz, jwentè épi ti kantité-a ka vini anplis la.

- « Swasantéwonz » : nou ka fè menm annaliz-la nou fè a pou « ventéyen ». Anni òsèvé « swasann » ka vini « swasant ». Sé an vayasion ki anba lopsion. Baz-la sé « swasant » épi kantité-a ki anlè baz-la sé « wonz ». Nou ka kolé tout sé zagré/konpozan mo-a.

- « Katrèventéyen » : sa nou di pou « katrèven » ka tonbé létjè isi-ya. Twazékant, annou òsèvé « té » kon adan « swasantéwonz ». Baz-la sé « ven(t) ». « Katrè » ka vini fè’y fè piti. /I ka pitité’y/ plizifié’y/ mitipliyé’y. Tousa ka fè ki « katrè » agoch baz-la (vent) épi « yen » adwet baz-la. Nou ka kolé tout zagré mo konpozé a.

Òsèvasion !

Sé mo-a nou wè a ni ant twa épi senk silab. An lanng kréyol Matinik la, sa sé londjè mo nou abitwé épi yo.

 

c- Kantité santèn

Adan konpozision sé mo-tala, chif-la ki agoch la ka mitipliyé « san » : « Øsan », « désan », « twasan », katsan, « sensan », « sisan », setsan, « uisan », « nefsan ».

Òsèvasion !

Tout sé nonm-lan nou fini wè a sé nonm nou ka viv épi yo adan lavi touléjou nou. Nou ka li liméwo téléfonn dé manniè. Swé nou ka li yo épi twa blok twa chif, swé nou ka li yo épi dé blok twa chif, kontel : O696 45 98 69 oben 0696 459 869. Plak matrikilasion loto ka woulé épi nonm dé chif, twa chif. Sé an manniè di nou ni laritim viv épi nonm twa chif.

Lè nou ka kolé sé zagré-yo a, nou pa ka ni trablati pou li yo. Kolé yo pa ka pozé poblenm pou wèklè lespri-nou. Lespri-nou ka rivé konsivrè yo fasil pasé sé nonm-lan ka pòté « mil », « milion » ek « milia ».

 

Déwoulé santèn

San-en / Twasan-en / Désan dé / Désan twa / Katsan kat / Nefsan katrèvendiznef

Lè nou ka òsèvé manniè matjé sé nonm-tala, nou ka wè ni an vayasion prapot sa nou té za wè, pou yonn, épi ant manniè matjé sé nouvo nonm-tala, pou dé.

Késion-an sé poutji annaloji-a pa ka fonksioné ? Nou pé ni annaloji total. Nou pé ni annaloji kontrarié.

- « San-en / Twasan-en » : adan sistenm-lan, lè sé « en » ki anlè nonm santèn-lan, nou ka mété an tiré ant baz-la épi « en ». Tiré-a ka sèvi jwentè ant baz-la épi « en ». I ka fè kon « é » oben « té ». I ka pèmet klarifié wèklè-nou davrè ni dé voyel son nen ka suiv yonn a lot : « an » épi « en ». Tiré-a sé an klarifié wèklè.

- « Désan dé / Désan twa / Katsan kat » : adan sé nonm konpozé tala, « dé », « twa » épi « kat » sé chif mété anlè. Sé chif mété anlè tala sé chif éti valè-yo prési. Nou pa ni, kontel « désan é tjek » ; « désan épi ». « é tjek », « épi » sé an kantité mété anlè ki pa ka présizé. Sé an détèminasion oliwon* (imprécise). Kidonk « dé », « twa », « kat » sé détèminan ki ni an valè ajètif ki défini. « Dé », « twa » épi « kat » sé ajètif liméwo kantité* (adjectifs numéraux cardinaux.) Si nou ka wè yo kon ajètif , fok nou dékolé yo.

Adan déwoulé santèn lan, nou pé ni gran nonm ka détèminé baz-la :

- « Nefsan katrèvendiznef » : si nou ka kolé kantité anplis la épi baz-la, nou ka ni an mo ka fòsé wèklè-nou. Pisimié nou dékolé. Nou sé pé ni an tiré men pa pou menm rézon-an épi « en ». Menm bagay pa ka fè annaloji oblijéman. Kilédi tout tiré pa menm tiré.


d- Mil

« Ømil », « dé mil », « twa mil », « kat mil », « sen mil », « si mil », « set mil », « ui mil », « nef mil », « di mil ».

Baz-la sé « mil ». Chif-la ki agoch baz-la ka plizifié baz-la. Lè nou té anlè baz « san », plizifiè-a té kolé épi baz-li. Lè nou ka dévoplé baz « mil » la, nou ka òsèvé plizifiè-a pa kolé anlè baz-li.

Pas, lè nou ka rivé anlè « mil », « milion »/« miyon » épi « milia », nou ni lenprésion nou ka antré adan an linivè sanfini* (infini), an linivè konsians-nou pa ka wè fasil adan’y.

Adan dékatman « mil », ni chif ki pa ni fom plen yo : « sen », « si », « ui », « di ».

Adan dékatman « san », ni chif ki pa ni fom plen yo tou.

Adan dékatman santèn, tout sé fom-lan kolé kilédi plizifiè-a kolé épi baz-li. Sa ka flouzé lekti-a. Nou ka konsivrè sa fasil.

Adan dékatman « mil », « milion/ miyon », « milia », plizifiè-a dékolé épi baz-li. Sa ka ba nou an flouzans lekti pi fò.

Ayen-tala ki ant mitiplikatè-a épi baz-li a sé an « déjwenté-jwenté »* (éloigner-rapprocher). Menmparey pou « milion » épi « milia ».

 

Kidonk, annaloji sé « sé silon » !