KONPOZISION ÉPI DÉTÈMINAN APRÉ’Y :

ÉPI OBEN SAN TIRÉ ?

 

a- « pié mango-vè tala », oben « pié mango-vè-tala » ?

 

(…) « Quand on doit noter la séquence correspondant au français « la prune de cithère », si le nom de ce fruit est noté avec des traits d’union, il est convenu de supprimer le deuxième. On a donc prin-sitè a et non *prin-sitè-a, recours qui, au lieu d’alléger les procédures, les alourdit, devenant par là même source de complications. »

Jean Bernabé, Obidjoul, Le teneur, 2013, p 44-45

I ka rézimé lespérians Estanda I GEREC.

 

Za ni an labitid, za ni an pratik ; ek labitid-tala, pratik-tala, ka pran dapiyan dépi asou Estanda I GEREC ; Estanda 2 tjenbé larel-tala ; Konsit-la ka tjenbé menm larel-la.

 

b- « kochon planch lan, kochon planch tala, kochon planch mwen an », oben « kochon planch-lan, kochon planch-tala, kochon planch-mwen-an » ?

Konpozision-an (san tiré) ka riprézanté an sel menm bagay. Twazékant, nan fom-li, i ka sanblé pliziè mo. Pou lianné détèminan-an épi’y, es fok gadé sans-lan oben gadé pito zafè ni pliziè mo ? An vré, sé doukou-a ki ka pèmet nou konprann wol sé diféran mo-a.

Nou tonbé dakò pou di nou pa ka mété tiré ant dènié mo konpozision-an épi détèminan-an. Poutjipas* :

- lè nou ka mété tiré-a ant dènié mo konpozision-an épi détèminan-an, nou ka chanjé sans kout pawol la (sans esprésion-an).

« kochon planch lan » : la, nou ka palé di an ras kochon.

« kochon planch-lan » : la, nou ka palé di an planch ki té ké ni an kochon (le cochon de la planche).

- za ni an labitid, za ni an pratik ; ek labitid-tala, pratik-tala, ka pran dapiyan dépi asou Estanda I GEREC ; Estanda 2 tjenbé larel-tala.

 

« Le mot /bet a fé/ est un mot composé dont les éléments sont séparés par des blancs graphiques. L’élément central de ce mot composé, à savoir /bet/, est séparé du déterminant par d’autres mots qui lui servent d’expansion. On ne peut donc avoir de trait d’union. »

Jean Bernabé la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 44-45

 

Konsit-la ka kontinié pran dapiyan asou analiz-tala.

- lekti-a ké pi flouz piski ké ni mwens chaj pou zié-a.

- Sa ka mété nou opi pré sa dot kréyol ka fè.

 

 

 

ANLÉ FOM KÒTÉ

(fom épi kò : veb + kò + ponon)

Konsit septanm 2024 + Komision réglaj (mas 2025)

 

1- Kò-mwen 

Isi-a, nou ka palé di kò fizik la. « Mwen », sé yonn anpami sé ponon pèsonnel la nou ka sèvi kom détèminan pou matjé an posésion. Nou ka sèvi an tiré (oben an lapostwof pou : kò’w, kò’y) pou lianné yo épi non-an.

Gadé nan podiksion G I, G II, ek adan Ranboulzay 2 p 36 tou.

 

Kontel : kò-mwen plen mak - Man ni anlo mak anlè kò-mwen (nou pé mété an pati kò-a tou laplas kò : bra-mwen plen mak)

 

Mi lis sé ponon pèsonnel la nou ka sèvi pou matjé an posésion :

- mwen (kò-mwen)

- ou, dèyè an non ka bout épi an konsòn (fos-ou)

- 'w, dèyè an non ka bout épi an vwayel (kò’w)

- li, dèyè an mo ka bout épi an konsòn (lanng-li)

- 'y, dèyè an mo ka bout épi an vwayel (kò’y)

- nou (kò-nou)

- zot (kò-zot)

- yo (kò-yo).

 

« La version 2 standard remplace le trait d’union, marqueur de détermination possessive par /’/ chaque fois que l’on a affaire aux éléments /y/ ou /w/. Cela constitue une pratique dont l’automatisme est garant de facilité d’emploi. On aura donc :

zié’y « ses yeux »

zié’w « tes yeux »

kò’y « son corps » ou (en martiniquais) réfléchi (se, soi)

kò’w « ton corps » ou (en martiniquais) réfléchi : « te, toi ».

(…) Cela conduira, certes, à une différence de traitement avec les cas où les pronoms sont autres (…) Mais cette différence n’entraîne pas de difficulté particulière. C’est même plutôt un gain, en raison de l’automaticité. »

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 112-114

 

 

2- Lè nou pa anlè kò fizik la, kivédi lè nou adan an sitiyasion éti sijé-a ka fè an aksion asou kò’y menm.

Kontel : Nou la ka pozé kònou anlo keksion.

Adan sitiyasion-tala, « mwen » sé yonn anpami sa yo ka kriyé ponon pèsonnel réfléchi (Ponon kòté).

Pou fòmé yo, nou ka kolé «  kò «  douvan sé ponon pèsonnel la, sof pou « kò’w » épi « kò’y », dépi Estanda 2 GEREC, éti nou ka sèvi an lapostwof.

 

Mi lis sé ponon-tala :

Estanda 1 GEREC : kòmwen - kòw - kòy - kònou - kòyo - kòzot

Jean Bernabé, Fondal-natal, vol 2, L’Harmattan, 1983, p 919.

Pierre Pinalie, Jean Bernabé, grammaire du créole martiniquais, L’Harmattan, 1999, p 26.

Estanda 2 GEREC : kòmwen - kò’w - kò’y - kònou - kòyo - kòzot

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 113, p 93 (lin 2 pg 3)

Jean Bernabé, Ecriture, lecture et facture lexicale du créole Ranboulzay 2/Révolution 2, L’Harmattan, 2017, p 33 (nota bene), p 59 [lin 6 pg 2 + lin 1 pg 3 + lin 2 dènié pg ; men p 60, 2em pg, lin 16 (pétet an fot frap ?)]

 

Twazékant, nou ka jwenn tou :

kò mwen - kò nou - kò yo - kò zot …

Yo ka woulé menm parey reg-la nou ka sèvi pou détèminan nan sé sitiyasion diféran tala : fanm-tala, fanm tala)

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions, p 44

Jean Bernabé, la graphie créole, Ibis rouge Editions p 93 (pg 6, lin 9), p 94 (pg 3, lin 3), + koumansman p 65

Robert Damoiseau, Eléments de grammaire comparée Français-Créole, Ibis Rouge Editions, p 58

 

Nou ka jwenn tou (kay Afarel Confiant)

kò-mwen - kò-nou - kò-yo - kò-zot

Isi-ya, pa ni pies diférans épi manniè nou ka fè pou matjé an posésion.

 

Pou fom kòté (forme pronominale réfléchie), konsit-la ka pran dapiyan asou Estanda I épi II pou tjenbé an altènans ant dé manniè-tala : kolé oben dékolé san tiré. Kontel : kòyo oben kò yo...

 

 

ANLÈ PONON POSÉSIF

Mi lis sé ponon-an :

- Estanda 1 GEREC :

ta mwen - ta’w - ta’y - ta nou - ta yo - ta zòt

Jean Bernabé, Fondal-natal, vol 2, L’Harmattan, 1983, p 914-916.

Robert Damoiseau, Eléments de grammaire comparée Français-Créole, Ibis Rouge Editions, p 61.

 

- Estanda 1 GEREC : tamwen - taw/ta’w - tay/ta’y - tanou - tayo - tazot/tazòt

Jean Bernabé, Grammaire créole, Fondas kréyol-la, L’Harmattan, 1987, p 63.

Jean Bernabé, Pierre Pinalie, Grammaire du créole martiniquais en 50 leçons, L’Harmattan, 1999, p 28.

- Twazékant, nou ka jwenn tou :

° ta nou (nan an sitasion Monchoachi)

Raphaël Confiant, Dictionnaire créole martiniquais-français, Ibis Rouge Editions, 2007, p 1275

° ta mwen/ta-mwen - ta’w - ta’y - ta nou/ta-nou - ta zot/ta-zot - ta yo/ta-yo (nan awgiman Jean BERNABE ka sèvi pou pa mété tiré lè ni pliziè détèminan yonn dèyè lot)

Jean Bernabé, Obidjoul, Le teneur, 2013, p 103, p 105

 

Pou fòmé yo, nou ka sèvi ta (lonjè*/démonstraktif) douvan sé ponon pèsonnel la.

Es « ta » pa ni, nan sèten doukou an valè prépozision, toukon « ba » épi « pa ». « Ba » ka fè veb oben prépozision ; « pa » ka fè prépozision oben non ; « ta » té ké prépozision oben ponon (toujou sonjé sé « ta » nou ka jwenn adan « tala/taa ». Kontel :

La ni dé liv, liv-tala sé ba mwen. / La ni dé liv, liv-tala sé ta mwen. (Il y a deux livres, celui-ci me revient/m’est destiné.) Isi-ya, « ta » ni valè an prépozision.

Twazékant, nou sé pé transbòdé : Il y a deux livres, celui-ci est le mien. Isi-ya, « ta » ni valè an ponon pou matjé an posésion.

Kidonk, ni an menm-parey* (annaloji) ant « tala » épi « tamwen » : ta, sé zélonn-lan* ki ka pèmet fè « tala/taa/taha », « oben tamwen, tazot »…

Mi dé èzanp pawol ka suiv menm larel-la :

Adan jé ney (agat), ni an reg ka di : « mawo ped ta » oben « mawo pa ped ta ». Isi, « ta » sé konmen agat ou genyen, kivédi « ta » ni an valè pou di agat ou ni. (valè-a fizik).

« Ou ped ta’w la » : menm-parey, men valè-a ka fè zimaj (métafò).

« Mi ta’w, mi tamwen. » : pou palé di kadans maché an madanm.

Konsit-la ka popozé tjenbé an altènans ant dé manniè-a ki pi kouwan dépi Estanda 1 GEREC : kolé (tamwen …) oben dékolé san tiré (ta mwen…), èzanté/sof pou ta’w/ta’y.

Kidonk : tamwen/ta mwen - ta’w - ta’y - tanou/ta nou - tazot/ta zot - tayo/ta yo

Nou pé ni tou désèten fom kon : sa ki tanmwen/tan mwen, sé tannou/tan nou ...  

Gadé bien !

- pa ta… : ridjokaj posésion-an → Pa tamwen/ta mwen

- Pawol tibwa : « Sa ki ta’w sé ta’w, sa ki pa ta’w pa ta’w, pa papa’w sé pa papa’w, pa papa’w sé pa ta’w, pa papa’w pé pa’w. »

Pawol-la ka bout épi sé mo gogo tala (ek lékriti-a ka chanjé) : « pa taw paw, pa taw paw, paw pa taw. »