LAREL-LIDÉ

(Prensip nou opsèvé)

 

 

Mo konpozé : sé an mo ki fet épi pliziè mo men lè nou ka li’y oben tann li, nou pa ka wè an lespri-nou chak sé mo-a ki ka konpozé’y la men an sel zimaj. Kontel, sisi-zeb, bondié-menyen. Mo konpozé a ka fè nou sonjé titjolé veb*.

Nou chaché kréyé an awmoni opi wo ant sé popozision-an nou ka fè a. Nou séyé mété an limié tou asou reg ki ka espitjé yo ; sé pou nou pa ped chimen lawmoni.

 

1- Nou ka fè fon asou travay GEREC, espésialman asou ESTANDA II GEREC.

 

2- Annaloji sé an larel-lidé ka ba nou an konduit adan katjil-nou asou manniè matjé sé mo-a, oben/épi adan manniè konstwi fraz, kisasayésa ankò.

Ni annaloji adan lanng-lan lè ni an larel ki ka ba nou an konduit lespri pou konsivwè an tralé ka pran dapiyan anlè yonn, dé, twa èzanp/kontel. Kidonk, annaloji-a ka pèmet trasé larel-suiv* lanng-lan, kivédi i ka rédé nou konstwi, polonjé lavi lanng-lan.

Nou sèvi annaloji-a pou matjé anlo mo konpozé adan travay-nou an. Twazékant, fok nou véyatif davwè annaloji-a pa ka maché nan tout sitiyasion, i pé mennen nou anlè chimen kòsiè*

 

3- Annaloji-a pa ka opozé lanng-lan fè vayasion, pas sistenm lanng-lan ka podui vayasion. Adan sistenm lanng-lan, ni dives sistenm, ek adan lé diféran sistenm, pé ni sistenm anba* (sous-systèmes). An lanng sé annaloji + vayasion. Vayasion ka mété mouvman adan annaloji-a, i ka fè’y dansé anba zié-nou, anba lanng-nou. Délè, i pé pran douvan prapot annaloji-a. Ou pé pa ni an sistenm grafi ka pran dapiyan asou annaloji selman. Vayasion sé an larel fondok nan lanng-lan tou.

 

Tansion ! Tout vayasion pa vayasion. Poutjipas, ni vayasion ki nan larel lanng-lan, épi ni vayasion ki nan délarélay* lanng-lan.

 

4- Ni fler lanng* tou : sa nou ka santi, an bagay ka paret évidan épi ki ka fè fos. Sé nen lespri ki ka maché la. I anchouké nan lantopolojik lanng-lan.

 

5- « Lanng, sé konvansion ! » (Félix-Lambert PRUDENT, nan konsit 2019)

Konvansion nan lanng, sé reg nou mété doubout épi nou adopté, pou dives rézon, ek nou ka respekté yo pou nou éfikas nan échanj pawol ant moun.

« Les conventions sont des règles standardisées de ponctuation, de grammaire, d’emploi des majuscules, d’orthographe, de syntaxe, de structure des paragraphes et de conjugaison que nous devons respecter afin de communiquer avec efficacité. »

https://curriculum.novascotia.ca

« Une convention linguistique est un principe ou une norme qui a été adopté par une personne ou une communauté linguistique sur la manière d'utiliser, et donc sur la signification, d'un terme spécifique. »

 

- Ni altènans lè nou ka popozé dé manniè matjé ki ka fè bal*.

- Ni tolérans lè nou ka santi ni an manniè matjé ki pi fò osinon pi valab pasé an lot. Kivédi « taa piméyè, twazékant lot manniè-tala pé ka fidjiré ». Nan tolérans-lan, ni an léchel ant dé popozision.

 

6- An mo matjé, sé an lespri. I ka chayé an lantopolojik épi’y (lespri péyi-a, mes péyi-a).

 

7- Matjé mo sé :

- Santi siyak lanng-lan : annaloji, fler lanng, vayasion, konvansion, altènans, tolérans, fiksasion. Tousa adan lespri péyi-a.

- Fasilité konprinézon*mo, fasilité li-ékri, goumen kont an sitiyasion apèkèlet. Vini pou nou ékri an kout pawol*, ki estratéji nou ka suiv : es sé pa fasilité lekti ki pou mennen nou lè nou ka konstwi matjé ?

Kifè, kontel, nou ka popozé pa sèvi tiré-a, dépi sa posib, kidonk dépi sans pawol matjé a klè. Sé an manniè flouzé lekti-a (lè nou ka tiré’y, sa pa ka fatidjé zié moun-lan ka li a).

 

- Fasilité lantré mo nan diksionnè-a, nan gramè lanng-lan, nan travay matjè/matjokè, nan tout larel ki ni nan lavi-a.

Ni poblenm klas an mo nan gramè. Sa pa fèmen. Abo sé pa an kèsion ki ta lanng kréyol la selman, men sé an kèsion ki fondok nan lanng kréyol la. Asé souvan, klas an mo nan gramè, sé silon manniè ou ké sèvi’y nan fraz-la. Kidonk, fok nou toujou chaché ki nati mo-a yo sèvi a, épi fonksion-an i ni nan klas-la i antré a. Sé kèsion doukou-a ki la !

Kontel : mo /manjé/ pé sèvi non (sijé, konpléman), veb.

« Sé pas manjé-a té bon nou manjé bon manjé. »

- Fasilité pòtré (fidji/kanman) mo-a opi laj adan lavi mo-a : sé fiksasion. Fiksasion sé dapiyan vayasion.

- Sé bokantaj asou manniè mo ka kouri nan lavi-a ; an moun pa konnet tout mo.

 

8- Fok pa nou platjé lespri lanng fransé a adan lespri lanng kréyol la, menm délè yo pé ka jwenn.

 

9- Pou nou chaché matjé, nou ka travay lanng kréyol la nan lanng kréyol la, lanng kréyol la pa li menm, pou li menm, lanng dan lanng*. Nou ka rété adan lanng-lan.

 

10- Fok nou ba siyifikasion-an tout plas-li. Grafi, lòtograf épi siyifikasion pou maché kantékant, menm/menmsi sé pa siyifikasion selman ka fè grafi épi lòtograf.

 

11- Abo nou ka pèsivwè oben wè lojin mo-a/kabann mo-a, kontel fransé, anglé, panyol, lingala, kikongo…, fok pa nou lésé sa gouvènen chwézisman mod matjé’y. Annou pa bliyé manniè kréyol-la ka viré machoké sé mo-a.

 

12- Fok nou tienn kont di labitid moun ni, di londjè sé mo-a tou.

Es pòtré mo-a ka menyen tjè-nou ? Es, si i menyen tjè-nou, i pou menyen manniè matjé mo-a ? Sa pa senp ; ki woulman ant tjè épi manniè matjé ?

 

13- Dé mo ki ka fòmé an sans direk (kivédi ki pa ka fè zimaj), nou ka popozé yo rété dékolé, sof èsepsion.

Twazékant, lè sé dé mo-tala ka vini fè zimaj (métafò), nou ka popozé an altènans ant sèvi tiré-a (kon GEREC II ka fè’y souvanman), épi kolé yo (kon labitid moun ja ni oben ja ka pran, épi kon Jean Bernabé ka popozé adan dènié liv-li a).

Twazékant, nou pa ka kolé :

- Sé silon nivo fos métafò-a, métafò ovif* oben métafò mò*.

An métafò ovif, i pòkò vini pawol tou lé jou, i chajé toujou, i ka lévé émosion’w, i ka charmé’w, i ka fè pwézi. Kontel :

Madanm-tala sé dlo béni mwen. - Lè bwa-a réglé dèyè mwen, man o tabernak

An métafò mò, i ansien, i pa ka émosioné nou ankò, i ped ganm-li. Kontel : pié tab, kay sèpan...

- Lè nou ka jwenn dé menm konsòn yonn dèyè lot, pas sa pé ogoumanté difikiilté pou li. Kontel : larel-lidé pasé larellidé ek pasé larel lidé (siyifikasion-an pé chanjé) ; kout-tet olié kouttet ; met-tab, met tab (sé silon doukou-a pas pé ni dé siyifikasion) olié mettab...

Dapré nou, adan lanng kréyol la, nou pa ka jwenn mo éti dé menm let ka alé yonn dèyè lot.

- Lè konpozision-an ka fet épi twa mo oben plis : pisimié nou dékolé san tiré. Kontel : Manman-mwen sé bol a kouvèti mwen. - Misié sé an graj nef adan dé lanmen difé.

- Lè konpozision-an ka podui an mo two lonng (kivédi plis ki twa/kat silab). Kontel : Pawol misié sé an koutosenyenkochon (pawol-li méchan méchan méchan).

Men pé ni désèten èsepsion, kontel :

° Pawol ki sòti direk nan fransé-a, éti nou ka pèsivwè lojin-li : mésiézédam, lakourizidon, dépandémwasa… Es lojin-la pou gouvènen manniè matjé a ?

° Pawol ki za fè blok dépi lontan : kisasayésa, kimafoutiésa...

 

14- Nou pa ka fèmen kònou adan an manniè wè ki ka woulé « dé tan » (kivédi sa oben sa). Nou ka woulé adan an lespri ouvè, an lespri « sé silon ». Nou ka woulé kon mo-a li menm, pas adan lanng-lan, mo-a ka chanjé klas souvanman ; gramè-a, sé an « sé silon ». Kon nou za di a, vayasion-an fò andidan lanng-nou an.

  

15- Nou ka travay adan an lespri lonnè épi respé, adan an lespri respé sa nou chak an chak nou ka kwè, épi an volonté konstwi ansanm.


 

ANNOU GADÉ DAPRÉ DOUKWÉ SÉ MO

 

(Septanm 2023 + Komision dènié réglaj)

 

 

1- Aveb + aveb

ansanm-ansanm, dabou-dabò, anba-anba, douvan-douvan, palayi-palaya...

Tiré-a ka fasilité sans-lan, i ka rédé fè an blok* prapot sans-lan, épi adveb doub. Sa ka rédé ba nou lespri doukou-a. Kontel anba-anba, ansanm-ansanm…

Sé pa menm bagay épi « ansanm ansanm ansanm » : an zimaj ki ka ba « pliziè », an pi gwo fos adan valè’y.

Opsèvé : désèten moun ka kolé « daboudabò », pas « dabou » pa ni an legzistans li yonn, sé « dabò » ka ba’y an sans. Nou pé ni an altènans asou sa. Twazékant, nou pé pa kolé « ansanm ansanm »...

 

2- Aveb douvan + ajètif oben patisip 

vitman préségran ouvè, bien ouvè...

Aveb-la ka pòté an fos ba mo-a ki apré’y la, i ka ogoumanté’y. Moun pé viv sa kon an an konpozision. Nou pé pa mété tiré.

 

Lapot-la gran ouvè oben Lapot-la ouvè gran : / gran / sé an ajektif ka woulé kon an aveb. I ka modifié /ouvè/ kon nan /mal ouvè/, /ouvè menm/. Gran pé douvan oben apré (i lian nan fraz-la) ; sé ouvè ki mitan sans-lan. 

 

3- Ajètif + ajètif 

égal-égal, égal-égo

Nou ka pran dapiyan asou menm espikasion-an ki nan 1.

Sé pa menm parey épi « égal égal égal » (fos valè*).

 

 

4- Mo wosan oben mo déwosan* + ajètif 

opi wo, opi ba, opi vit, opi dousman, opi lontan, opi fon, opi o fon, opi bon, opi mol.

Bèlè sé opi bel djez - Danmyé sé opi vayan ...

Popozision-an valab tou pou pou opli (vayasion).

« O » sé an prépozision ki ka pran sans-li dapré doukou.

An lingala tou, langue bantoue utilisée comme langue de relation au Congo : « dans, vers, sur, à : o ».

Grammaire et vocabulaire du lingala, par P. De. BOECK, 1904, p 44, chapitre VII

 

« Pi » sé an aveb ka matjé an ridjokaj (mo wosanlélé).

« Opi » té ké rantré nan an gwoup mo nou ja konnet é i té ké woulé kon yo (fom-yo ka sanm menm si yo pa ni an menm listwè pou sans-yo) : ala, alè, atè, dépi, épi, anba, anlè, asou, ora, otan, adan, ochan…

Konsit-la ka admet pé ni an altènans épi « o pi »

Reg-la nou pé tjenbé : lè « opi » ka modifié sans mo-a ki adwet li a, nou ka matjé « opi » kolé.

Opi + adveb : opi bien, opi wo, opi lwen, opi pré, opi dousman ...

Opi + veb : opi présé, opi maché ...

Opi + non : opi nonm ...

Opi + mo gogo* : opi blip, opi flouz/dèflouz …

 

Opsèvé !

Nou ka sèvi menm reg-la lè « opi » ka modifié an popozision.

Jòdi-a sé opi fè moun chié - Sé opi ké/ka fè bon manjé - Oswè-a sé opi fè moun dansé - Oswè-a sé opi fè mizik pou ba moun plézi dansé.

 

Pou « omwens » (mo déwosan), nou pé sèvi menm reg-la nou ka sèvi a pou opi. Kon pou « o pi/opi », nou pé admet « omwens/o mwens ».

Tansion ! Si mo-a ki adwet « opi » ni an sel silab, sé pa pou sa fok kolé opi épi mo-a. Kontel : opi pé, opi ri, opi jwé, opi Man (kivédi « opi Misié », moun ka kwè kòyo) ; nou pa sa kolé sé dé mo-a.

 

5- Non + aveb 

lavwa dèyè (adveb ki ni valè ajètif), lavwa douvan, péyi dèyè, moun dèyè (sipòtè), fanm déwò, tanbou dèyè, lajan dèyè (lajan séré, ékonomi), pawol dèyè, moun dèyè (asistan oben malpalan, silon doukou), moun andéwò (ajètif ki ni valè aveb). 

Lè ni an non, épi apré’y, ni an adveb ki ni valè ajètif oben an ajètif ki ni valè adveb, nou ka sèvi an blan ant sé dé mo-a, pas sé an lesprésion fiksé ka fè blok (nou pa sa mété an lot mo ant yo) ; poudayè, reg-la lé nou pa kolé non épi ajètif.

 

6- Aveb + non

- bien bonjou, bel (ajètif ki ni valè aveb) bonjou

« bel/bien bonjou » : non-an pé woulé li yonn. Aveb-la ki avan an ka pèmet ogoumanté bonjou-a.

- Désèten lesprésion lanmè (cf Serge HARPIN, La pêche à la Martinique,1995) : atè soley/asou soley/anlè soley (soleil levant), anba soley (soleil couchant, l’ouest)

Pou « soley » : prépozision-an (pou) ka tjenbè valè’y pou siyalé an koté oben an moman nan lajounen-an ki fiks.

Nou ka dékolé aveb épi non, épi nou ka sèvi an blan.

 

Twazékant :

Anchay - Anlo - Anpatjé - Anpil - Anboul - Anbadja/o - Anvréyaj - Antjò – Tralé/Antralé

Sé aveb kantité. Fok matjé’y kolé (épi an tolérans pou « an tralé » : an kantité yonn dèyè lot).

An chay kann - An lo kayé - An patjé lédjim soup - vréyaj-mwen (fos-mwen) – an tralé kay (an séri kay aliyé ; an lidé londjè).

Isi-a, ni an détèminan + an non : nou ka dékolé oblijéman.

 

Opsèvé !

Détèminan-an pa oblijé : lo/vréyaj/badjo/boul kann-lan ki la la, ou fen ?

Tralé moun-lan ki la a, ou konprann sé aprézan ou ké sòti.

 

Pou sav : « Bokou » sé an mo nou ka tann adan pawol moun Matinik pou di « beaucoup ». Bokou sé yonn bò lot, yonn dèyè lot, yonn anlè lot, an pangal, kivédi kisiswa manniè moun òganizé nan lespas-la.

 

 

7- Non + non nasionalité :

neg Kongo, neg Djinen : moun an péyi.

neg kongo, neg djinen : sé model moun-lan, pa oblijé péyi-a.

Nou ka sèvi an blan ant sé dé mo-a.

 

Opsèvé !

Pou palé di péyi-a, ni an let majò* ; lè sé an ajektif, sé an miniskil.

 

8- Non + jwentè* + non

kouch a bato, bret a bonbon, zanno a klou, kochon a grif

Jwentè-a (prépozision-an) ja ka sèvi an lien ; an lien ki ka présizé model bagay-la nou ka palé a. Kidonk, sa pa nésésè mété an lot lien anplis (tiré oben kolé).

 

Opsèvé ! prapot annaloji-a (menm-parey* la), nou ka matjé : bet a kòn, bet a fé, bet a sizo, met a manniok, bet sizo, bet long

Twazékant, nou ka jwenn pizanpi : bètakòn, betakòn betafé, bètafé, bétafé, mètafè, metafè (mété oben pa mété aksan ka fè’w dékoupé mo-a diféranman). Labitid ki ja pri ka mandé an altènans asou sa.

 

- Kantékant, kant é kant, kant-é-kant (kivédi yonn bò lot, men osi menm fos, menm wotè/énerji, menm nivo).

 

 

 

« É », sé pa an prépozision, sé an konjonksion ka kòdoné, sé an jwentè tou. Konsit-la ka ritienn « kantékant », kon laritim (labitid) ja ka fè’y.

 

 

9- Prépozision + prépozision + non :

pa anba péyi-a (nan lisid), pa anlè/pa anwo péyi-a (nan linò), pa koté/pa bò (épi’w, bò’w, kay/lakay ou), pa dèyè, pa douvan

Pa : an prépozision pou siyalé an chimen ou ka fè.

Anba : an prépozision pou siyalé an koté ki fiks (ki taksé).

Nou ka dékolé pou tjenbé sans sé dé prépozision-an nan lespri-nou.

Ka espésial :

- Pa bò (koté-a ouben moman-an pa prési). Nou ka dékolé. Twazékant, pé ni an tolérans pou kolé prapot ti gwosè chak mo-a (chak mo-a ni an sel silab ; cf « opi »).

- Kay ou, lakay ou : san tiré, isi-a, kay/lakay sé prépozision, sé pa an non.

Annou pa konfonn épi : « Kay-mwen an mérité réparé ».

 

 

10- ajètif + non 

- bel tan, bel botan (bel : ajètif ki ka wosé fos bel)

Lè « bel » ni valè an ajètif ka sèvi aveb, nou ka dékolé (isi-a, nou ka priyorizé siyifikasion-an). An lot kontel : Pawol-tala led an bel led

- gran bèlè (« sanmdi ni an gran bèlè tel koté »), men granbèlè (non dansé-a) ; gran béliya (an béliya anblem, enpòtan), men granbéliya (non an model béliya) : menm parey lè sé ajètif + non ; granson (nou ka kolé pas sé non an mizik).

- gwo lalin, gwo tan, gran dlo, chapé kouli, gran lozey, dou miel (La, sa lé di i dou kon miel),

Twazékant, dou-miel/doumiel : « Tè-a ka vini doumiel » (i agréyab pou travay).

- gran neg, gran grek, ti neg : sa ni an sans fizik.

granneg (an moun pòtalan) - granfanm (menm parey), men gran madanm (nou pé dékolé pas madanm za chajé, i za ni an estati) - grangrek (sa ni an sans parapot a lakonésans) - tineg - malneg - malfanm/mafanm : sa ni an sans dapré fos lespri.

 

Souvanman, métafò-a ka mandé kolé (cf Larel-lidé) : Sòti épi manniè granneg/granfanm ou a.

 

11- Non + ajètif 

chabin kalazaza, fanm konbos (an non yo ka sèvi kon ajètif), fanm kazwel, fanm tjatja, jan tizandwa (an zimaj pou palé di jan ti mes), lapot dimi bann, bef gwo latjé (an kouyon), bourik nen blan (an moun téti téti téti), an graj nef (an moun ka travay red), an balié nef (an zouti ka travay bien pas i nef)

Nou ka dékolé. Nou pa ka palé di espes, kifè pa ni tiré, pas nou pa sa sèvi menm reg-la ki pou piébwa/plant.

Bef gwo latjé, bourik nen blan : an posibilité ki ka fè an zimaj, men ni twa mo oben plis. Lè ni plis ki dé mo, nou ka chwézi jwé pito épi blan grafik.

Bef gwo latjé a. - Bourik nen blan an.

 

12- Non + fom partisip

lawonn délivré, zwel séré, lapo senyen, tanbou déjanbé, poul kou pliché, dan nika, bwa nika (noeud, nouk), bwa nikaya, lapo sové, milat pié swé (kouyon), fanm mayé, ben démaré, dlo mélanjé ...

Fom veb-la ni valè an ajètif. I ka kalifié non-an. Kidonk, nou ka dékolé.

Oben fom partisip + non :

Toufé yenyen (anlo moun yonn anlè lot), an toufé rétjen (an manjé), dékalé mangous

Fom veb-la ka détèminé non-an ki adwet li. Es nou pé wè fasilman lien-an yo ni ant yo ? Wi ! Nou ka dékolé.

 

13- Non oben ajektif ka woulé kon an non

+ prépozision + non 

an piti pou mal (an ti kochon pou di mèsi pou sèvis mal kochon-an), an bien pou an mal, an tonnè di Dié, tonnè di sò, tonnè di Dié

Détèminan-an ka akonpayé non-an.

Pou : sé an prépozision pou matjé an bokantaj, oben an menm-parey.

Di : sé an prépozision ka siyifié lojin « tonnè ».

Nou ka dékolé davré nou ka wè chak mo-a ni lotonomi-yo. Anplis, pou lapéti mo « Dié », nou pé pa diminwé lotorité lespriyel-li.

 

 

14- ajètif + non + non :

dènié bout boyo (dènié yich) - dènié kaka chien (dènié adan an klasman)

Nou ka tann tou : dènié kaka chien sek ; an vayasion éti an ajètif ka ouvè épi fèmen lesprésion-an.

Menm sé an métafò, zafè ni pasé dé mo a ka mandé nou dékolé.

 

15- Prépozision + ajètif oben ajètif ka sèvi an aveb

- ajètif ki ka fè klasman : an prèmié, an twazienm… an dènié

- ajektif ki pa ka fè klasman : o sérié (kivédi an manniè sérié), o vif, pou bon, pou dè vrè/ pou vré, an vré

Man lévé o pipiri - Nou ka monté o/nan/an sélélé - Man an/o tabènak - Tanbou-a monté o bwé - Dépayé o blan - Balé-a rizé o zòkò/zoko - Bagay-la o top - Man ka wè’y o klè/a klè - I ka jwé tanbou-a o tjè - I pran sa o tjè - bon vré

Nou ka dékolé pas sans prépozision-an fò nan lesprésion-an, lotonomi’y fò ; sa ka pito mandé pou pa kolé sé mo-a.

Èsepsion : lè désèten anpami sé lesprésion-tala ka fè ajètif an vré, épi ka siyifié an wotè espésial, nou pé kolé’y. Nou ka fè altènans.

Lespri’y ovif - I ochan - I obré/obwé (koutja)

 

Nan sé diféran lesprésion-an, fok nou toujou vérifié ki valè « o ». Kontel o tjè, o bwé, o tabènak sé andidan ; « o klè » sé an manniè klè ; O pipiri sé moman-an nan jounen-an ; o blan (a tout) ; o zòkò (a tout) ; o top (opi wo) ; o sélélé (wo wo wo)   

 

16- Manniè nonmen moun

a- yich + manman, fis + papa : Jilien Man Anatol/Man Natol, Félix Koki, Jan Anet, Jili Man Viktwa…

Twazékant, fi + papa : « Jàn, yich/fi Wolan ». Nou pa ka jwenn « Jàn Misié Wolan », men nou pé ni « Jàn Misié Wolan an » (« an » ka désann valè moun-lan)

b- avec Ti : nan kréyol Matinik, ti sé an mo ki pé pran pliziè sans (i pé matjé afeksion, dimansion, lafanmi) ; konnet sans ti, nan diféran doukou, sa ka ba méyè posibité pou chwézi manniè nou ka matjé.

- Ti Émil (yich Émil), Ti Raoul, Ti Wobè.

Lè Ti sé an manch pou an moun, nou ka matjé’y épi majiskil/let majò, dékolé, san tiré.

Nan Vodou ayisien, Atibon Legba, sé an manniè nonmen taa ka ouvè chimen-an : sé pétet an manniè ba désèten moun an tit.

- Lè Ti ni valè yich oben piti, men adan an soudnon : T (let majò) + dékolé.

- Lè Ti ni valè an kantité (yonn anpami) : « Tibolonm-lan ki pasé a sé an ti Dorémi », « Sé dé moun-tala sé dé ti Dorémi » : ti (miniskil) + dékolé.

Tibwa : Kiba, « ti » lé di « musique de son sec » ; espikasion-tala Matinik tou, lè nou gadé exprésion-an « titim bwa sek/sech ».

- Tifi, toupiti tifi, toupiti tibolonm : Jean Bernabé ka popozé kolé tou sa ki lianné épi lafanmi (cf Obidjoul, Ranboulzay 2). Konsit-la dakò épi sa.

- Menm parey, lè Ti ni valè afeksion pou moun lawonn opi pré, kivédi pou moun ou abitjwé épi yo : tikok, tibray, timal... Nou ka kolé, san let majò.

« Timal (mézanmi, mésié, woy woy woy woy woy), fout sa bel ! » (sans afeksion an montan, an bagay ou ka gloriyé) ; « Sa ou ka di a, timal ?  « Man dakò épi’w, timal ». « Man pa dakò épi’w, timal » (ou ka palé ba an moun, sans afeksion an désandan).

Poutoutbon, nou ka bien wè sé mo-tala adan an larel antopolojik ki bien matjé. Model klas-tala ka pèmet fè dot mo rantré : bofray, bofrè (oben lébof) belsè, lékouz, lamatè, lèpatè/lapatè…

- ti doudou, ti chéri : non-an za bien chajé épi afeksion, nou ka dékolé, épi miniskil.

- ti kay-mwen an / tikay-mwen an : konsit-la admet an èsepsion pou ka-tala : nou ka tjenbé an altènans.

- tinen : sé an non nou sa ja rikonnet bien : i kolé.

- Lè Ti ni valè an aveb, kontel titak, tibren, tigout, timiet, tizizin/tizizing, an tikras... (peu ou beaucoup) : i kolé, épi miniskil

 

Gadé bien

* Ti pé ni an sans ki ka désann an moun oben an bagay (sé an larel afeksion tou) : an ti kouyon /an gran kouyon...

* Lè ni sans an dimansion ki klè, kivédi lè gwo/gran ka opozé épi Ti, Ti ka tjenbé lotonomi’y : i dékolé. Kontel : « An gran chien kon’w, ou ka fè kon an ti chien. »

An gran kanno, an ti kanno ; an gwo woch, an ti woch ; an gwo liv, an ti liv ; an gran lapot, an ti lapot  

Jwé tanbou, sé an gran travay/an gran afè

 

18- Ajètif/Ajètif aveb + Aveb 

prèmié douvan, dènié dèyè, bon douvan, bon dèyè, lwen dèyè, lwen douvan, bon dènié,

dri kouwanman (an bagay ka kouri) : ajètif ka sèvi aveb + aveb

Nou ka dékolé. Aveb-la ka ba ajètif-la an pati nati’y. Ajètif aveb la ka ridjoké valè (siyifikasion) aveb-la. Yo chak-la pé woulé tousel.

 

19- Konpozision épi chif

a - An sis-kat-dé (an suit ka désann), in-senk, kontel « man ka rivé in-senk » (lamenm) anlè’w ; senk-senk (rapidman, lamenm) ; in-des-twa-kat (an suit évènman), kontel « man fè sa an dé-twa-kat », « in-des-twas-ka », « in-des-twas ».

« Le trait d’union est un indicateur d’unité lexicale (…) Le trait d’union constitue un moyen terme entre le blanc graphique (…) et le blanc zéro (…) il est intermédiaire : créant de nouveaux mots mais maintenant visibles les différentes composantes du mot composé. »

Jean Bernabé, La graphie créole, Ibis Rouge Editions, 2001, p 47-48).

 

Isi-a, tiré-a ka rédé konprann an posédé rapid nan réyalizasion an lévennman nou ka viv kon an bagay bien prési nan tan-an. 

 

b- Chif + nonm + chif + non : dé-tan-twa-mouvman

Menm parey ki a-. Sé an ka éti nou ka tjenbé tiré-a kanmenm, abo nou dakò pou di twop tiré ka chajé zié-a twop épi ka jennen lekti-a

ch- Prépozision + chif + gwoup prépozision + chif : Man koupé koko-a an dé pou an dé 

d- Man koupé koko-a an dé pou dé : prépozision + chif + prépozision + chif

é- Man koupé koko-a dé pou dé : chif + prépozision + chif

Pou ch-, d-, é-, nou ka sèvi an blan. Nou pa bizwen tiré pas sé prépozision-an ja ka lianné.

 

Opsèvé !

Nou ka fè an dé pou dé épi yanm-lan : an (détèminan) + dé pou dé (i ka pran valè an non ka fè zimaj). Lè an métafò ka sèvi plis ki dé mo, nou pito ka dékolé.

 

 

20- Non + ajètif oben veb ka fè ajètif

san kayé, san flijé/san kandi, san nwè, san dlo (hémophile), san mò (bles-la), san tounen , tet fè (an non ki, nan an zimaj, pran valè ajektif), tet brilé…

Kon dabitid, nou ka dékolé non-an épi ajètif-la.

 

Opsèvé !

- vié san : isi-a, ajètif-la agoch ; nan lézot ka, ajètif-la plasé adwet.

- vié rev (an rev ki pa agréyab, oben an rev man fè dépi lontan).

Twazékant, nou pé ni « viérev » pou di kochma oben kochima.

 

 

21- Non + non 

- Lè sé pa an zimaj-lespri (métafò), nou ka dékolé san mété tiré.

Met lékol (popiétè lékol-la), met sennè (sé li ka mennen senn-lan), met pel (sé li ka direkté pou tjuit pen-an), met pies (sé li ka direkté fim-lan)

kochon planch, kochon domino, pié masilili, pié danm, pié rabot.

Twazékant : Met-lékol/Metlékol (pofésè-a), Métres-lékol (menm parey).

Épi lè non-an ki agoch la ka wosé valè mo-a ki adwet la, ni sans an dimansion adan : met kouyon, chef kouyon, wa kouyon, libidet kouyon, bel kouyon.

 

- Lè sé an zimaj-lespri (métafò), souvanman nou ka sèvi tiré-a. Ek pizanpi, ni an tandans pou kolé. Fok tjenbé an altènans ant dé posibilité-tala.

met-graj/metgraj, met-jwas/metjwas, met-séyans/metséyans, met-pel/metpel, met-pies/metpies, met-savann/metsavann, met-kay/ metkay (tala ka mété lwa-a)

Met a manniok (épi prézans jwentè « a »). Twazékant nou ka jwenn Met-a-manyok (Estanda II GEREC), épi nou ka jwenn pizanpi Metamanyok.

Met-afè/Metafè [épi an vayasion pou « zafè » : « z » ka disparet ; vayasion-an la tou nan dot sitiyasion, kontel : a pa afè’w (non + jwentè + veb)].

Isi-a, nou fè chwa modifié lékriti-a silon sans-lan.

Twazékant, pou désèten mo ki ni dé konsòn parey ka lianné yo, es blan-an oben tiré-a pé pa pèmet li an manniè pi flouz ? Kontel : larellidé, oben larel-lidé/larel lidé, larellespri oben larel-lespri/larel lespri ? Sa pi entérésan mété tiré-a pou fasilité sans-lan épi manniè li.

 

22- prépozision + non + aveb 

« o » (prépozision) « vant » (non) « atè » (aveb), ouben « ovantatè » (vayasion vantatè) ?

Sé an aveb pou rapidité.

Nou ka popozé fè an mo ka fè blo*, menm nou ka bien wè ni twa mo (épi lidantité-yo ki bien matjé) nou pé séparé, ek menmsi o, sé an mo ki lib. Épi, sé an mo zouti.

Sé pa menm parey pou « o marché » : « o », sé an prépozision pou koté, ek pa ni aveb apré’y.

 

23- Mo lesklam* / Pawol lesklam*

tonè/tonan/tonnè/tonnan, tonè/tonan di dié, tonnan di tonnan, tonnè di brez, tanbou di sò, ébé/ében bondié, woy-woy, woyoy, woyoyoy… érez di bonnè, an vérité di bondié, malérez di malè

Sa ka dépan manniè pawol lesklam lan fet.

- Lè pawol lesklam lan ni an prépozision adan, nou ka dékolé.

- Épi « di » : prépozision « di » ja ka sèvi an lien ; an lien ki ka présizé model bagay-la nou ka palé a. Kidonk, sa pa nésésè mété an lien anplis (an tiré oben épi an kolé).

- Lè sé an ajètif + non : nou ka dékolé épi an blan. Kontel : lafranch vérité

- Lè ni mo gogo* : nou ka dékolé, épi nou ka sèvi an tiré. Kontel : woy-woy

- Lè ni mo lesklam + non : nou ka dékolé épi an blan. Kontel : ében bondié

- Lè ni dé oben pliziè non : nou ka dékolé épi an blan. Kontel : Bondié Senyè, És Maya(s), Chés Mayas, Dézeskray may god (sa sòti nan lanng anglé), Tjézis/Tjés Maya (sa sòti di laten), Tjééé mézanmi, Mézanmi épi woy ...

- Kimafouti-ésa / kisasayésa / sasayésa : sé té ké èsepsion, afos labitid. (pas nou sé pé ni : sa sa yé sa, sasayé sa, kisa sa yé, sa ?)

-Nou pé konplété lis mo/pawol lesklam, i pa bout.

 

24- Mo gogo + mo gogo*

flap-flap, djouk-djak, tjak-voum, vloup-vlap, vloup-vloup, vlap-vlap, chwa-chwa, bodo-bodo/bòdò-bòdò, flaw-flaw, tjouf-tjouf, kenchenng-kenchenng, kenhenm-kenhenm, patja-patja, gadaw-gadaw, godo-godo, glouk-glouk, bok-bok, tjap-tjap …

Tiré-a ka bòdé lianné dé lévennman. Pou mo gogo an séri, sa ka rann lekti-a pi fasil.

 

25- Esprésion ki sòti nan sèten lanng andéwò 

Palayi-palaya (ou palali palala : Chelchè, nan chanté ek zwel tianmay) : versatile

Dapré panyol : Por ahí por allà, para ahí para allà, pa ahí pa allà (panyol popilè)

Gwoso-modo ou gosou-modo oben goso-modo (italien)

Tiré-a ka bòdé lianné dé lévennman.

 

 

26- Veb + non

fè chans, tété dwet, pété tet, fann tjè, krev tjè, fann fwa, pété fwa, fann tjou, fè bal, kraché difé, rach mabab (à arracher ma barbe), pété lonba, pété pié, pété fisi, tonbé léta, pran séray/séraj, pran lespri, fè fos, fè rita, pran pwen, fè lafouka, fè servo…

Ni an woulasion veb épi konpléman. Polongasion veb-la, i dékolé oblijéman.

Menm parey si nou dévèsé : an manjé ranjé, an wonm ranjé, an kout pié monté…

 

A ki moman ou ka di an mo sé an non ? Sa pa ka fet kon an fransé, pas asé souvan, klas an mo nan gramè, sé silon manniè ou ké sèvi’y nan fraz-la. « Manjé » vini non pas yo asosié’y épi an détèminan. Nan lanng kréyol la, klas mo nan gramè ni pliziè katégori, pliziè fonksion.

 

 

27 - Tjolé veb (Veb an séri)

- Veb an séri pou di an menm bagay : Kanmarad-la tounen-viré-balansé-tjansé 

Tiré-a nésésè isi-ya, pas nou ka palé di an menm bagay, « ped lékilib », « Ézité ». Opsèvé « tjansé » lé di « ézité », é sé’y ka fèmen séri-a.

Menm prensip pou kontel : tonbé-lévé oben bwété-débwété (bwété), alé-viré ...

 

Gadé bien !

- Pa konfonn tjolé veb, épi an séri veb pou di pliziè lévennman diféran : Kanmarad-la tounen, viré, balansé, tjansé. 

Tiré-a pa nésésè, pas la, ni kat aksion diféran.

- Pa konfonn tjolé veb épi an non : an sel alé-viré, an sel tonbé-lévé, an brè-manjé.

 

Nou ka tjenbé tiré-a, kanmenm veb an séri a kité klas-li. 

 

 

28- Diféran konpozision

a- Konpozision épi « tou »

Isi-a, nou pa ka palé di non « tou » (an tou krab). Nou pa ka palé nonpli di « tou » adveb kivédi « osi ».

- tou tris, tou tjuit, tou doubout, tou touni, tou sel/tou yonn, tou dwet tou espré, tou espresman,

« Tou », sé an globalizatè/modalizatè, ki ni délè an valè afeksion épi sijektif* ; i ka ogoumanté valè mo-a ki dèyè’y la ; kidonk « tou » ka paret kon an mo ki otonom → i dékolé.

- Twazékant, nou ni tou :

* Toulonng (kontel : I ka pléré toulonng), toubannman, toupatou, toupannan, tousuit, toukon (kontel), toutan, tousuit ... (Men : tou sa kon sa , tou sa pa sa).

An lagliyaj fet pou sèten aveb : sé konvansion ki la dépi lontan.

 

Gadé bien !  Pa konfonn /toulonng/ épi /tou lonng/ : chimen-an tou lonng (ajètif) ; man ka pran chimen-tala toulonng (aveb).

 

* Tousel oben Tou sel ? « Sel », sé an mo ki otonom nan sèten sitiyasion : an sel kou ; sel moman misié genyen mwen sé lè man té malad la ; man ka di’w an sel bagay ; sel moun man wè sé Daniel

Tousel, lè i ni sans « li yonn », « mwen yonn », i za touvé an fom ki la dépi lontan (i za ka fè lanng) : i kolé. Kontel :

Man tousel tou ; I toujou li yonn/tousel/ i toujou sel

* Touléjou oben Tou lé jou : Nou ka tjenbé an altènans pou « Tou lé jou ». Sé konsi ou di chak jou : tou lé jou Bondié fè (toulonng). Twazékant, sé an esprésion ou ka jwenn ki za ka fè blo ; i ka woulé kon an aveb global, ek i za touvé an fom dépi tibren tan : i kolé. « Tou lé jou » ka rédé nou konprann manniè matjé dé pawol kon : tou lé kat mwa, tou lé mwa, tou lé dènié jou mwa-a, tou lé simenn, tou lé jédi oswè ...

« Tou lé dé jou » : si an chif ka akonpayé jou, fok dékolé oblijéman .

Men « rad touléjou mwen » (ajètif).

Mi bel èzanp vayasion nan lòtograf.

 

 

b- Konpozision épi « kou »

Pé ni an sans fizik (yo pòté an kou épi an pati kò-a, oben épi an bagay) : kout pié/ koud pié/koul pié - kout jounal (jounal-la sèvi zam).

Nou ka dékolé pou montré valé chak éléman-an nan konpozision-an. t/d/l, sé jwentè.

 

Gadé bien !

Lè « kou » lianné épi an kou yo ka pòté oben an sèvis yo ka rann, t/d/l an bout mo « kou » ka kréyé vayasion ba « kou » ; vayasion-an ni sans « épi ». Nou ka kolé t/d/l épi « kou ». Sé kon pou « fok » (an senntraj « fò ki », il faut que), nou pa ka dékolé f épi k.

 

Pé ni an sans astrè*/astré*, an zimaj-lespri

Alé gadé nan Larel-lidé.

 

koudmen (fom mo-tala za fiksé)

kout jounal/kout jounal (awtik jounal ka désann ou)

kout lanng (an vié pawol kont ou)

Ba mwen an kout loto (an pasaj loto, oben an vis)

Yo ba’y an bel kout chapo (yo bien salié’y, yo bien palé di’y).

I ni an bel kout ren (mod an moun nan lanmou, nan dansé, nan jes travay).

Misié ni an bel kout fouchet (an bon lapéti)

I ba mwen yan kout zié (twazé) - Man jété an kout zié rapid (li vit)

 

- Kou + non diféran pati kò.

Ni dé sans nan lanng kréyol.

° Man ba’y an kout tet (fizik) - Man fè sa anlè an kout tet (métafò mò)

° I ni an bel kout zié (i ka wè klè vit : métafò mò)

° I ba mwen an kout zépol (fizik) - Ba mwen an kout zépol (rédé mwen : métafò mò)

° I ba mwen an kout pié (fizik) - I ba mwen an kout pié (an wont : métafò mò)

° Men « koudmen » : za ni an labitid ki bien anchouké, épi ni pofondè lantopolojik-la ;

 

- Kou + podui law oben lendistri kréyé

° an kout lapot (loto, chez, balié...)

« Pasé an kout balié an lakou-a »

Nou pé lonjé lis-la épi dot non zouti (kout pel, kout pioch, kout mato, kout madjoumbé, kout koutla, kout sizo, kout fouchet, kout peny, kout loto, an kout chapo…)

Sé pa zimaj ki la, sé swa fonksion sé zouti-a, swa yo détounen fonksion-yo pou fè yo sèvi zam : nou ka dékolé.

° « I ba’y (yonn, dé, twa, pliziè) kout tanbou-a » ; « I ba’y kout tibwa-a » (i pa jwé enstriman-an, i sèvi’y kon an zam).

Yo détounen fonksion sé enstriman-an, mé sa bien konkrè : nou ka dékolé.

 

Twazékant, kontel :

« Misié ni an bel kout pioch, kout koutla, kout sizo... » - « Misié ni an bel kout tanbou » (i ka jwé tanbou-a bien) - « I pran an bel kout peny » (yo bien penyen’y)…

Nou ka sèvi non an podui pou di an talan, men lespri-a ka resté toupré fizik-la ; sé métafò mò ki la : nou ka dékolé.

Kidonk, késion-an : es sans-lan ka aji toulonng asou grafi-a nan konpozision-an ? Lè yo détounen fonksion an bagay (an zouti, an enstriman...), es sa ka détounen grafi-a tou ? Es sa ka annilé diférans ant métafò ovif épi métafò mo ?

Nou réponn non : si nou kolé, nou ka kréyé difikilté anplis ki pa nésésè.

 

Kou + lespriyel* / bagay mistik

- « Yo ba’y an koutzeb » (okontrè kout zeb : an jwen) : yo ba’y bwè an bagay.

- « Yo ba’y an kout kò ». An vré, an kout kò, sé an kout sèkey.

Isi-a, sèkey-la ka esprimé sa ki andidan’y (an pati bagay-la ka esprimé tout bagay-la). Nou ka dékolé.

- « Yo ba’y an kout pié/tet/tjok... monté »

Dèyè « pié », ni an ajètif : nou ka dékolé.

- « Yo ba’y an kout tjenbwa. »

Kò-a réyaji (oben nou lé kò-a réyaji), ni an kontak fizik : nou ka dékolé.

Menm parey pou « kout wob » (ta labé-a); menm parey pou « I bwè an kout dlo tonm. »

Menm parey, pou sé esprésion-tala, nou ni afè épi métafò mò, kifè nou chwézi dékolé.

 

Kou + konsomasion likid

« I pran an bel kout wonm. » (tibren wonm, men sa ka touché gou’y an bouch + sikoloji’y, afeksion’y) - « I pran an kout dlo dèyè kout wonm lan ». (an kraz) - « I pran an kout lapsent. » - « I pran an kout chini-tref. »

Isi-ya, « kout » ni sans « kantité » oben/épi « fwa ». Kò-a ka santi « kou-a » pa andidan. Kidonk kontak-la fizik (ou ka bwè’y), menmsi/menm sé pa andidan (métafò) kou-a ka fet (alos ki an kou sé pa andéwò ou ka pran’y). Épi sé métafò mò. Kidonk nou ka dékolé.

 

Kou + Woulasion sosial

« I pran an kout wont » (kivédi an bok). - « I pran an kout lapenn » (Menm parey) - « I pran an kout vié » - « jòdi-ya, Jan ka fè an kout chef, an kout direktè, an kout chofè, an kout fonséyè, an kout doktè… », « Yo ba’y an koudmen. »

Pou menm rézon-an (métafò mò), nou ka dékolé.

 

Annou fè yonn-dé fraz, pou wè si chwa nou fè ka maché !

« Yo ba’y dives kout jounal  ; « Yo ba’y pliziè kout sizo bout pwenti. » ; « I ba chat-la pliziè kout vié chapo péchè’y la. » ; « I fè an gwo kout lajol » ; « I fè an ti kout doktè Laména » ; « I fè an kout mayé » (métafò-a mò) ; « I fè an kout malen » (métafò-a mò) - « I fè an kout yol/danmyé » ; « I chaché fè an kout servo anlè mwen » (métafò mò ; yo asosié kò épi lespri pou esprimé an travay lespri).

« I fè mwen an bel koutchen » : es fok pa viv « koutchen » kon  « koudmen », kidonk an bagay ki ni an fos adan lantopolojik-nou ? Poutjipas, chen-tala nou ka palé a, sé li ki té ka rédé met-la pou chaché neg mawon. Sa pa ni menm dimansion-an lè nou ka di « an kout tret ».

 

ch- Konpozision épi « Lalin »

- Lalinklè/Lalin klè ?

* Pou mak lakilti (kont lalinklè, dansé lalinklè jé lalinklè…) : nou ka kolé.

- Pou doukou lalin : lalin klè, lalin kléré, lalin plenn, lalin nwè, lalin wous, lalin wouj, lalin nouvel

isi-ya, lin/lalin ka rété an mo otonom ; nou pé di lalin-lan klè/ka kléré, an lalin klè… Nou ka dékolé.

- laplenn, lanouvel : « plenn » épi « nouvel » tounen non pou lapéti lagliyaj-la. Nou ka kolé.

- laplennlin, lanouvèlin

Pou sitiyasion espésial mo « lin » nan sé esprésion-tala, nou chwézi kolé. Nou pé pa ni tiré pas i té ké ba  « lin » an otonomi i pa ni nan lanng-lan. Poudayè, pé ni « laplenn », « lanouvel ».

 

d- Konpozision épi « Mal »

I pé ni pliziè sans : gosè/gwosè, maladi, doulè.

I pé mal/fimel, nonm/fanm. Poudayè, lanati ka déparéyé « mal » épi « fimel »/ka fè an diférans ant mal épi fimel. (« an pié papay mal » - « an mal papay »).

- « Lisi sé an mal fanm. » (moun djok) - « Lisien sé an mal boug. » (moun djok) - « Sakré mal kay ! »

« Mal » ka mété an léchel/néchel adan sa i ka siyalé. « Mal » ka ba mo-a an fos anplis.

- « Lisi ni an mal vant. » - « Lisien ni an mal dan. » - « Mal mal vant. » (kivédi an sakré mal vant.)

mal lestonmak, mal zorey, mal pié (an bobo ki pa ka djéri), mal dan, mal do, mal lanmen, mal vant déranjé, mal janm…

« Mal » ka esprimé an doulè/an ladoul. Blan-an ni an sans, i ka rédé wè koté doulè-a yé, kidonk valè blan-an sé « an, nan, adan ».

- « Mal kouwan-an fò. » (an kouran lariviè ki ni woch) - « Fimel kouwan-an ka chanté dous. » « Mal fimel kanna’w la (gwo fimel kanna), véyé’y ! »

« An mal woch » (an woch lonng, soutou won), « An fimel woch » (i plat) 

Métafò janr-lan, isi-ya nan lanati (pa ni janr nan sentaks, men ni janr nan sans).

- « Ou sé an mal mouton. » - « Misié sé an mal chien. »

Isi-ya, mal ka sèvi pou désann an moun (léchel pa anba an désandan/pa anba désann).

 

Gadé bien !  mamoun, mafanm, makoté (an koté ki chajé), mapipi, mapianm, mafoufoun/mafoun, mawoulo (an gwo agat) ... : « ma » sé an préfiks ka ogoumanté (ou ka jwenn sa nan anpil lanng Lwes l’Afrik). I kolé épi non-an ki adwet li.

Madafa (mafoun, mafoufoun) : nou pa konnet « dafa », es sé pa an mo ki té ka èzisté ?

 

Tansion !

Mal élevé : c’est un enfant mal élevé.

« Timanmay-tala malélivé ». - « Yo ka fè ti malélivé-yo »

Lojin mo-a, nou ka wè’y. Twazékant, sé dé mo-a pa ni menm kadans (dékoupaj sé silab-la pa menm). Kifè, nou pa sa matjé’y dékolé (mal élivé).

 

é- Konpozision épi "Kay"

(épi oben san tiré)I ka maché épi non.

- « Man ka alé kay doktè » : kay/lakay, sé prépozision (chez).

- Lè i ka sèvi non :

an kay djep, an kay poul, an kay viann, an kay séyans, an kay doktè

An kay sèpan : « kay-tala sé an kay sèpan », kivédi ni anlo sèpan adan. An nich sèpan ki plen ouben an koté ni anlo jenn fanm oben jennfi.

An kay mouchanmiel, an kay chien

An kay doktè « kay doktè a fèmen » : koté-a doktè-a ka travay la oben koté-a doktè-a ka rété a.

« Kay », sé an mo ka pèmet fè konpozision pou siyalé an koté ki fet pou an bagay. Sa ka fè métafò. Twazékant, ni an nivo métafò (métafò mò) ki pa ka mandé kolé mo oblijéman.

Okontrè/Ala déves, pou an métafò ovif : kay-sèpan (an koté yo ka fè moun méchansté). Menm parey pou kabann-sèpan, lavabo-sèpan (an fanm fasil). Nou ka chwézi mété an tiré (fasilité pou li, labitid).

 

è- Konpozision épi « Doubout »

- Lagrev-la doubout (ajètif : i sispann oben i red) - Dlo-a doubout (ajètif : dlo-a ni présion, okontrè « dlo-a mol »). Doubout ! (veb : lévé oben rété)

Isi-ya, sé pa konpozision. Sé sans mo-a nou ka siyalé.

- Doubout dwet (veb + ajètif ka fè aveb), Doubout pitjet (veb + non ka fè ajètif-aveb) Doubout dwet-pitjet (veb + ajètif ka fè aveb + non ka fè ajètif-aveb), Doubout mayoumbé/madjoumbé (doubout red akondi zouti-ya ; veb + non ka fè ajètif)

Fanm doubout (o konba) / Nonm doubout (o konba) / Pep doubout (o konba) / diri doubout (an gren)

Sé an èzanp mo ka bokanté katégori. Mo ka tounen ajètif ki ka sèvi aveb : nou pa ka kolé, pa ni tiré.

 

f- Konpozision épi « Pié »

- Pié danm (an pié lou, pié-a ni fom an danm), pié tab, pié chez : sé métafò mò. Nivo fos-li pa ka mandé kolé sé mo-a.

- fanm-tala ni an tipié [an gwoses/goses ka koumansé, i pòkò gwo bouden (sa ka pran dapiyan asou pié timanmay-la)]. Métafò-a ovif, + reg-la ka di fok nou kolé pou mo ka palé di fanmi (pas ti pié-a ka pousé pou tout bon). Nou ka kolé.

- pié lajan, pié papay (métafò véjétasion) ; pié mòn-lan, pié papay, pié pou tet, tjou pou tet (métafò kò) : sé métafò-a mò, kidonk nou pa ka kolé.

- Ni piéflè, piébwa, piéfwi… Sé jénérik ki la : nou ka kolé.

Twazékant, an « pié bwa » : an janm an bwa.

- pié chivé : nan sans fertilité. Sé an métafò mò. Nivo fos-li pa ka mandé an kolé.

 

g- Konpozision épi « Tet »

- Tet kannik (tet-la won, kon an ti mab/kannik); tet chank (ou bité anlè an bagay, épi zonng-lan pati, kifè ou ni an bobo an zòtey : ou trapé an tet chank) ; tet fè (an moun rétif, sirè, oben an moun ki pa ka konprann) non + non ka sèvi ajètif.

Tet mabolo (tet won), Tet bosko (tet ki ni bos), Tet lanp (an moun ki pa entélijan ; pou an madanm, an tet ki pa ni chivé)

Non + ajètif (oben non ki ka fè ajètif) : pa ni tiré.

 

h- Konpozision épi « Bouton »

bouton chalè, bouton frédi, bouton lafiev, bouton zika ...

Dé mo ki adan an rapò koz/rézilta : nou ka dékolé.

 

i- Konpozision épi « Ben »

ben démaré, ben chans, ben minui, ben féyaj, ben dlo dékoupé, ben domestik, ben marigo (ben apré ou fini akouché)

Nou ka dékolé « ben » épi mak ben-an ka vini apré a. Blan-an ka siyifié, swa koz-la (démaré chans), swa lè-a (minui), swa épi oben adan an bagay (féyaj, dlo dékoupé, marigo).

« Ben » pé fè zimaj tou, kontel « yo ba’y an ben bwa » (bwa tonbé anlè’y kon dlo)

 

j- Konpozision épi « Doktè »

a- doktè fey, doktè dan, doktè koukoun/fanm/nonm, doktè tjè, doktè zié, doktè poumon/pomon, doktè lapo, doktè timoun, doktè granmoun, doktè lespri/sikolog (psychologue), doktè tet/sikiat (psychiatre)

doktè chen, doktè chouval … (doktè pou bet)

b- doktè boul (fò an foutbol) doktè bonbon (i ka fè bonbon bien), doktè menyen wou, doktè tibwa, doktè tanbou, doktè fey (i ka djéri’w épi fos fey-la), doktè plant (i ka djéri plant) ...

« Doktè », sé an mo ka pèmet kréyé konpozision pou nonmen an espésializasion nan sians (a), oben pou nonmen an nivo mapipi (b). Nivo-a épi espésializasion-an ka konparet dékolé, pas blan-an ka siyifié woulasion-an.  

 

k- Konpozision lè an fom-veb* ka mennen.

NB : sé lis-la nou ka trété a, sé pa tout, pé ni dot.

Fok ba fom-veb la lotonomi’y, davwè sé li ka mennen konpozision-an. Kidonk nou ka dékolé’y.

 

k1- Épi « fè » (sé an fom nou ka jwenn nan anlo lanng).

Sé an fom ki donan/pòtan (féconde) pou konpozision-an. Nou pé ni sé konpozision-tala :

- Fè + non : Fè chans, fè lafet, fè djendjen, fè koris épi/anlè (palé san yonn kouté lot ; an mizisien ki ka enpovizé), fè sik (an moun ni twop sik oben an moun ka fè djendjen), fè fos, fè lestonmak, fè goj, fè zo (lè an moun ped anlo pwa), fè lentérésan, fè ganm, fè palmares, fè dan, fè lafimen, (pati vit), fè van, fè wol, fè fré (pou mennen pwéson vini), fè lijak (fè kloun), fè dlo, fè lavi (+ ponon pèsonnel), fè siyak, fè yoyo, fè dibri/bri, fè dézod, fè lagli, fè lasi, fè lakol, fè griy, fè djez, fè povokasion, fè présion, fè makoumè, fè zanmi, fè lapoul, fè vis, fè malélivé ...

- Fè + ajètif : fè cho, fè fret, fè kouyon, fè mini (pou zié ka ouvè-fèmen lè ou las) ...

- Fè + prépozision ka fè an blo : fè pa espré, fè pa fos ...

- Fè + aveb : fè dèyè, fè ba, fè wo ; oben + an mo ki ni valè aveb : fè tilili, fè siwawa/tiwawa ...

Fè + konjonksion : fè konsidiré, fè akwèdi/akondi ...

Fè + veb an séri : fè alé-viré ...

 

Opsèvé !

Pa ni détèminan apré mo-a ki adwet veb-la (non, ajètif, aveb). Ni esprésion ki fiks (fè tilili, fè siwawa…), épi dot ki ka admet an ti présizion anplis (fè palmares-ou ; kanno-a ka fè bon dlo …).

 

k2- Épi « Pran/Pri »

- Pran/Pri + non : Pran sonmey, pran fos/lafos, pran tjè, pran pwen, pran kouraj, pran souf/lisouf, pran chalè, pran lanmen (dirijé, mennen an bagay), pran medsin (pou chen, chat), pran fwet, pran lavi, pran lespri, pran fè/bon fè, pran koulis (kalibannjo /kalibanntjou), pran lanm, pran tan, pran lakoup, pri difé …

Opsèvé !

Pa ni détèminan ka akonpayé sé non-an.

Ni esprésion ki ka admet an ti présizion anplis (i pran bon fè, i pran an bel jé fè, i pran twa pwen …).

- Pran + aveb : pran douvan, dèyè, agoch, adwet, anba, anwo, anlè, an mitan ...

- Pran + prépozision + aveb : pran pa douvan, pa dèyè, pa anba, pa anwo, pa anlè…

 

k3- Épi «  Ped »

Ped + non : ped sonmey, ped fos, ped lavi, ped kouraj, ped souf/lisouf, ped fwa, ped fil (+ ponon pèsonnel), ped lakat, ped pié/ped piéton, ped wèklè (la vue ou la clairvoyance), ped lapawol, ped létjilib/kalibich, ped kadans ...

 

l- Konpozision épi dot mo (bagay, zannimo, sitiyasion)

 

l1- Épi zouti

a- Wou

an wou montann, an (ti) wou (pou) sèklé (sèklaj), an wou (pou) bouré tè …

Mo adwet la ka siyalé an fonksion/an poutji (i fet pou), kifè nou ka dékolé.

- Kouto

Kouto-djanmpa (djanmpa lonng épi filé), kouto-chien/chen (sé pa an kouto pou chien, sé mak-li), kouto senyen (pou bet, pou senyen an bet), kouto chatré (pou chatré kochon) …

Mo adwet la ka siyalé an fonksion/an poutji (i fet pou), kifè nou ka dékolé.

- Fosi

an fosi dwet, an fosi goch (sé an fosi pou moun ki ka sèvi épi lanmen dwet oben lanmen goch…).

Koutla/koupla : koutla venndé pous, koutla bonda maté

Sé mo-a ki adwet la ka ba mo-a ki agoch la an mak, kifè i ka pran an valè ajètif. Nou ka dékolé.

 

l2 - Épi « Léchel »

Léchel poul : kivédi an léchel wo pou rédé poul monté nan piébwa pou dòmi.

An léchel-poul (an madanm ki wo, zimaj an léchel poul) Tiré-a pé pèmet matjé métafò-a. Nou ka admet an altènans.

 

l3- Épi « Kanno »

an kanno kous, an kanno lapech (miklon), an kanno senn ...

Mo adwet la ka siyalé an fonksion/an poutji (i fet pou), kifè nou ka dékolé.

 

l4- Épi « Loto »

loto pen, loto lapos, loto yawout, loto soda, loto/bonm zòdi, bonm/bwet zòdi (poubelle), kanmion gaz, loto poul, kanmion lawmé ...

Mo adwet la ka siyalé an fonksion/an poutji (i fet pou), kifè nou ka dékolé.

 

l5- Épi « Mouch »

- mouch kòbiya (mouch ki kolan), mouch kaka, gwo mouch …

Sé mo-a ki adwet la ka ba mo-a ki agoch la an mak, kifè i ka pran an valè ajètif. Nou ka dékolé.

Twazékant, si sé an moun ki kolan (métafò), tiré-a pé nésésè : mouch-kòbiya. Nou ka admet an altènans.

- Men lè sé an espes zannimo : gwomouch, mouchanmiel ...

 

l6- Épi « Papiyon »

papiyon dey/nwè, papiyon lannuit …

Sé mo-a ki adwet la ka ba mo-a ki agoch la an mak, kifè i ka pran an valè ajètif. Nou ka dékolé.

 

l7- Épi « Chat »

- zeb-chat, griv-chat : nou ka sèvi tiré-a pas sé an lespes/ras plant oben an ras/espes zannimo. I ka rantré adan menm larel matjé sé ras/lespes fwi a.

Men zeb a vè : piski ni an prépozision ka lianné.

- Sonmey chat (sonmey léjé épi ki ka répété) : an mak sonmey. - an fanm chat (sé pa an « espes » fanm, pa ni sa ; men sé an manniè siyalé désèten madanm). « chat » ka sèvi ajètif. Nou ka dékolé.

 

l7- Épi « Sèpan »

sèpan ti dey, sèpan Adja

Sé mo-a ki adwet la ka ba mo-a ki agoch la an mak, kifè i ka pran an valè ajètif. Nou ka dékolé.

 

l8- Épi « Istil konba » 

konba chat, konba sèpan, konba kolobri/kilibri, konba malfini, konba chien, konba bef, konba fanm, konba krab, konba chatou, konba manglous, konba atè, konba anlè, konba zandoli, konba boulé, konba makak, konba kok ...

La, menm si sé métafò, nou pa blijé kolé ni mété tiré, pas sé métafò mò, davrè lantopolojik-nou ka mété nou an woulasion direk épi lanati, zannimo. Sé doukou-a ka fè diférans-lan.

 

l9- Épi « Dité »

dité lafiev, dité kosol, dité fey kosol, dité atoumo, dité bles, dité mal tet, dité mal vant déranjé ...

Mo adwet la ka siyalé an fonksion/an poutji (dité pou...) : dité lafiev, dité bles, dité mal tet, dité mal vant déranjé ...

oben an mak (dité épi…) : dité kosol, dité fey kosol, dité atoumo … Kifè nou ka dékolé.

 

l10- Épi « San »

- san kayé, san flijé, san tounen (alé gadé : non + partisip pasé)

- kout-san/koutsan : cf awgiman pou fos lantopolojik « koudmen », « koutchen », « koutpié » (an koudmen sé pa an kout lanmen)

 

l12- Pou Trablati kò

désant matris, fosman ren, lalwet tonbé, léka lestonmak, fosman kò, mal machwè (an siy tétanos), ren kasé, tet fann (fontanelle bébé-a pa fèmen)

Sé mo ki ni an woulasion fò pou fè sans, men nou pé pa di sé vréman konpozision ki la.

Twazékant, pé ni an altènans ant « an gwo/go grenn » épi an gogrenn/gwogrenn », alos ki « dé gwo/go grenn » pa ka pozé poblenm. Épi gadé, moun ka di « an godi » ; nou pa djè kwè moun ka di « dé godi ».

 

m- yonn-dé mo kouwan

- an bondié-menyen (an model pwéson) : tiré-a ka fasilité lekti-a.

- an chouval bwa, an filet ti may, an filet gran may, an filet balawou, an bouwo lakonfes (an méchan), an bouwo glann (méchan)

- an lantikri/kris, an lakansiel, an vatlavé, an sèvolan, an Lakourizidon (accourons-y donc), dépandémwasa (prêt à porter)

La, an séri mo ki pé pasé nan pliziè katégori ka fè blo pou nonmen an bagay. Nou ka bien wè lojin sé mo-a ki sanblé a, men sa pa ka dirijé grafi-a oblijéman.

- yonn-dé mo nou ka sèvi anpil, ek éti nou pé wè toujou lojin-yo :

toubonvré (authentiquement), toutbon.

- pou lapéti, poulapéti ; pou lapot, poulapot, pa lapot (parapot a, pa rapot a, parapot, rapot sa, prapot) ; pou toutbon, poutoutbon, pou toulbon, poubonvré (effectivement).

La (lè mo-a ka travay épi « pou »), nou ka popozé an altènans.

  

 

Nou mété yonn-dé èzanp adan chak model mo konpozé. Nou pé pran dapiyan asou sa pou matjé dot mo ki pa ka fidjiré. Nou menm la, kon nou ja di a, nou pran dapiyan asou travay GEREC té ja fè. An bel mèsi pou travay-yo.